Adam Chmielowski, Ecce Homo - 1879-1890, olej na płótnie, 146 x 96 cm © ze zbiorów Sanktuarium Ecce Homo Świętego Brata Alberta w Krakowie

WIARA POLAKÓW

"Boże, coś Polskę przez tak liczne wieki
Otaczał blaskiem potęgi i chwały..."

Alojzy Feliński, Boże, coś Polskę

Z perspektywy zewnętrznej Polska jawi się jako wyjątkowo religijna. Statystyki wskazują, że około 10 mln Polaków uczestniczy w niedzielnej liturgii, a co drugi z nich przyjmuje komunię. Ta polska cecha − religijność i związek z Kościołem – czyni Polaków wyjątkowymi w Europie. Polskie kościoły są pełne patriotycznych upamiętnień odnoszących się do dalszej i bliższej historii. Polityczni komentatorzy podkreślają związek z katolicyzmem wszystkich znaczących polskich sił politycznych. Jedni mówią o tym z niechęcią, inni z szacunkiem...

Przyjmując wiarę z Rzymu, a nie z Konstantynopola Mieszko, pierwszy historyczny władca Polski, na trwałe umieścił swój kraj w zachodniej części Europy. Rok chrztu − 966 − jest powszechnie uważany za początek Polski. Nawet w czasach komunistycznych, kiedy Kościół był zwalczany, w 1966 roku komunistyczne władze oficjalnie świętowały Tysiąclecie Państwa Polskiego.

W okresie późnej nowożytności, kiedy w innych krajach Europy Kościół wspierał powstanie i rozwój absolutyzmu, w Polsce został wpisany w system szlacheckiej republiki. Biskupi zajmowali pierwsze miejsca w Senacie – izbie wyższej parlamentu, a prymas Polski był interrexem – pełnił obowiązki króla po śmierci jednego, a przed wyborem następnego.

W wieku XIX, gdy dokonały się rozbiory, zdecydowana większość dawnej Rzeczpospolitej znalazła się pod panowaniem prawosławnego cara Rosji lub protestanckiego króla Prus. Typowy dla tego okresu sojusz ancien régime’u z Kościołem stał się w Polsce trudny, jeśli nie niemożliwy. Podczas gdy Kościoły europejskie kompromitowały się antywolnościową retoryką, polscy biskupi bronili prawa do wolności wyznania, a księża czynnie uczestniczyli w powstaniach narodowowyzwoleńczych.

Po II wojnie światowej Kościół stał się głównym oponentem totalitarnej władzy, a najważniejszą osobą tego okresu był Prymas Tysiąclecia – kardynał Stefan Wyszyński. Na przekór komunistycznej władzy nazywano go tradycyjnie interrexem, podkreślając nielegalność władzy komunistów i oczekiwanie na władzę prawowitą.

Adam Chmielowski
Adam Chmielowski św. Brat Albert (1845-1916). Przedstawiciel realizmu, jeden z prekursorów symbolizmu, teoretyk sztuki, założyciel zgromadzenia albertynów.