Aleksander Sochaczewski, Pożegnanie Europy - 1890-1894, olej na płótnie, 370 x 740 cm © ze zbiorów Muzeum Niepodległości w Warszawie, fot. Tadeusz Stani.

SYBIR

"Zasyczał w zimnej ciszy samowar
Ukrop nalewam w szklanki
Przy wigilijnym stole bez słowa
Świętują polscy zesłańcy..."

Jacek Kaczmarski, Wigilia na Syberii

W tym samym czasie, kiedy w XVI wieku stopniowo rodziła się Rzeczpospolita, na wschodnich obszarach dawnej Rusi Kijowskiej rosło Księstwo Moskiewskie. Model polityczny Moskwy, łączący tradycje bizantyjskie z mongolskim despotyzmem, stał się antytezą szlacheckiej, polsko-litewsko-rusińskiej republiki. W polskich oczach jest to konflikt wolności z niewolą.

Sybir, geograficzne określenie azjatyckiej części Rosji, uzupełnia polski stosunek do rosyjskiego imperium. Przez ostatnie 200 lat niegościnne, mroźne obszary stały się miejscem wygnania, a często też śmierci setek tysięcy polskich patriotów, zsyłanych tam najpierw po nieudanych zrywach wolnościowych, a później (w okresie Rosji sowieckiej) tylko za to, że byli Polakami.

Trudne warunki życia i praca ponad siły zbierały śmiertelne żniwo w okresie sowieckim. Wcześniej – w XIX wieku – Sybir był dla wielu polskich patriotów miejscem przymusowego osiedlenia. Cierpienie zesłańców było dla malarzy popularnym tematem. Przedstawienia oderwanych od ojczyzny i bliskich, żyjących w biedzie i otoczonych śnieżnymi pustkowiami skazańców w łachmanach są do tej pory obecne w polskiej świadomości, inspirując artystów.

Kontrast między bezdusznym mrozem i osamotnieniem Sybiru oraz ciepłem wspomnień o polskiej Wigilii jest tematem obrazu Jacka Malczewskiego Wigilia na Syberii.

Sybir jest najwyższą ceną, jaką można zapłacić za polskość. I wielu tę cenę zapłaciło.

Aleksander Sochaczewski
Aleksander Sochaczewski (1843-1923)