Józef Mehoffer, Portret Marszałka Józefa Piłsudskiego - olej na tekturze, 57 x 43 cm © ze zbiorów Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie

NIEPODLEGŁA

"...Pamiętajcie to imię,
co z tęsknoty do Polski wyrosło,
gdy wróg deptał ją z butą wyniosłą,
całą w ogniu stojącą i w dymie..."

Edward Słoński, Brygadier Piłsudski

W staropolskim słowniku politycznym „wolność” była najważniejszym pojęciem. Republikańskim ustrojem przedrozbiorowej Rzeczpospolitej interesowali się najważniejsi intelektualiści Europy, jednak szlachecka „wolność” była nie tyle cechą ustroju państwa, co opisem relacji między państwem a jednostką. Z takiej perspektywy staropolska „wolność” bliska była nowoczesnemu liberalizmowi. W okresie kryzysu i upadku Rzeczpospolitej w XVIII wieku owa wolność zamieniła się w anarchię, a centralne organy władzy państwowej niemal zupełnie przestały funkcjonować. Słabość Rzeczpospolitej wykorzystali sąsiedzi, dokonując rozbiorów i likwidacji państwa.

Ówcześni Polacy utracili nie tylko swoje państwo, ale z wolnych obywateli stali się poddanymi. Było to najważniejsze polskie doświadczenie polityczne, uświadomienie sobie, że prywatna wolność nie przetrwa bez suwerennego państwa.

Pojęcie wolności zaczęło gwałtownie ewoluować. Przez wolność zaczęto rozumieć niepodległość – wolność wspólnoty narodowej stopniowo określanej coraz bardziej współcześnie. Do dziś w Polsce znaczenie niepodległości jest zdecydowanie większe niż w innych krajach Europy. Polacy często utożsamiają ze sobą wolność i niepodległość.

Niepodległa Polska stała się skutkiem historycznego cudu połączonego z wielkim wysiłkiem narodu. I wojnę światową przegrały wszystkie trzy zaborcze mocarstwa, chociaż walczyły po różnych stronach konfliktu. Radość i entuzjazm społeczeństwa dały odradzającej się Polsce siłę do powstrzymania w 1920 roku pochodu na Europę bolszewickiej Rosji. Obrazy przedstawiające poległych żołnierzy, dokumentujące zwycięskie zmagania czy apologetyzujące charyzmatycznego wodza Józefa Piłsudskiego były już ostatnim wkładem malarzy ze szkoły monachijskiej w polską niepodległość.

Józef Piłsudski świetnie symbolizuje połączenie dawnej i nowej Polski. Pochodził ze szlacheckiej rodziny dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, ale był polskim socjalistą i rewolucjonistą. Obraz Józefa Mehoffera świetnie to ilustruje. Przed Piłsudskim jest polski orzeł, ale nad nim czwórdzielne godło przedrozbiorowej I Rzeczpospolitej – kombinacja symboli narodowych: polskiego Orła i litewskiej Pogoni.

Józef Mehoffer
Józef Mehoffer (1869 Ropczyce na Podkarpaciu – 1946 Wadowice) pochodził z rodziny urzędniczej o austriackich korzeniach. Podjął studia prawnicze w Krakowie i równolegle malarskie, m.in. u Jana Matejki. Naukę kontynuował w Wiedniu (1889-1890) i Paryżu (1891-1896), gdzie studiował malarstwo i sztuki dekoracyjne. Przyjaźnił się ze Stanisławem Wyspiańskim, odbył z nim podróż po Europie. Od 1901 roku prowadził na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie pracownię malarstwa dekoracyjnego i religijnego. Jego różnorodna twórczość − był grafikiem, malarzem, witrażystą, grafikiem użytkowym − jest przykładem polskiego modernizmu, a on sam jednym z najwybitniejszych twórców Młodej Polski.