Józef Chełmoński, Modlitwa przed bitwą (Racławice) - 1906, olej na płótnie, 172 x 244 cm © ze zbiorów Muzeum Narodowego we Wrocławiu

NIEHERBOWI BRACIA

"...Nauczył Kościuszko
Pod Racławicami,
Jak siekierą, kosą
Rozprawiać z wrogami..."

Marceli Skałkowski, pieśń Bartoszu, Bartoszu

Przez setki lat chłopi mieszkający na ogromnych obszarach przedrozbiorowej Polski − I Rzeczpospolitej − byli niemymi statystami w historycznym spektaklu. Pozbawieni praw politycznych i prawnie przywiązani do ziemi w żadnym sensie nie byli częścią republiki szlacheckiej. Ich awans społeczny był możliwy jedynie teoretycznie, i to niezależnie od tego, czy mówili językiem polskim, ukraińskim, litewskim czy białoruskim. Ta sytuacja zmieniła się wraz z kryzysem, a następnie upadkiem państwa. Szlachta na obszarze Rzeczpospolitej była liczna, ale nie na tyle, aby wywalczyć niepodległość.

Wraz z klęskami kolejnych zrywów niepodległościowych rosło przekonanie, że bez włączenia do tej walki mas chłopskich następne powstania będą skazane na porażkę. „Jeden tylko, jeden cud: Z Szlachtą polską − polski Lud” – pisał Zygmunt Krasiński, dziewiętnastowieczny poeta pochodzenia arystokratycznego (Psalmy przyszłości). Bój o świadomość chłopów był też powiązany z dominującymi w dziewiętnastowiecznej Europie oświeceniowymi i prodemokratycznymi prądami ideowymi, przy czym przez „lud polski” rozumiano pierwotnie wszystkich chłopów z wieloetnicznego obszaru przedrozbiorowego państwa.

Aż do drugiej połowy XIX wieku chłopi pozostawali obojętni, a niekiedy nawet wrodzy idei niepodległościowej. W 1846 roku na terenie zaboru austriackiego masy chłopskie stanęły podczas powstania po stronie zaborcy. Wiekowy wyzysk ekonomiczny i doznawane ze strony szlachty krzywdy wystarczyły, aby skierować chłopską nienawiść na potomków ciemiężycieli, i to mimo że ci obiecywali daleko idące reformy społeczne.

Tym ważniejsze zadanie stało przed sztuką, która miała propagować te epizody historii, w których zaznaczył się chłopski patriotyzm. Takim wydarzeniem była bitwa pod Racławicami w 1794 roku, kiedy to o zwycięstwie przesądził atak na rosyjskie armaty chłopskiego oddziału uzbrojonego w osadzone na sztorc kosy. Te wysiłki powodowały, że stopniowo pod koniec XIX wieku polski szlachecki patriotyzm zawitał do chaty polskiego chłopa i porwał go swoją siłą.

Józef Chełmoński
Józef Chełmoński (1849 Boczki koło Łowicza – 1914 Kuklówka na Mazowszu) urodził się w rodzinie zubożałej szlachty. Naukę malarstwa rozpoczął w warszawskiej Klasie Rysunkowej, jego mistrzem był Wojciech Gerson. W 1872 roku wyjechał na studia do Monachium. Odbył podróż na Kresy, a w 1875 roku wyjechał na kilkanaście lat do Paryża, gdzie odniósł niebywały sukces. W 1887 roku osiadł w Kuklówce. Obdarzony absolutną pamięcią wzrokową, uczuciowy i religijny tworzył ożywione sztafażem nastrojowe pejzaże mazowieckie lub kresowe oraz wiejskie sceny rodzajowe i myśliwskie.