Jacek Malczewski (1854-1929)

Jeden z najwybitniejszych i najbardziej oryginalnych twórców przełomu wieków, przedstawiciel modernizmu i malarstwa symbolicznego.

Urodził się w Radomiu, w połowie drogi między Warszawą a Krakowem. Pochodził ze starej, ale pozbawionej majątku rodziny szlacheckiej. Ojciec, człowiek wysokiej kultury, dbał o intelektualny i duchowy rozwój syna. Nauczycielem chłopca był przez kilka lat (1867-1871) Adolf Dygasiński (1839-1902), pisarz, pedagog, publicysta, przedstawiciel naturalizmu w literaturze, niepospolita osobowość, który obudził w swoim uczniu wrażliwość na piękno przyrody. Jako siedemnastolatek Jacek Malczewski wyjechał do Krakowa, aby uczyć się w gimnazjum i jednocześnie w Szkole Sztuk Pięknych. Ojciec, przekonany o talentach syna, za namową Jana Matejki pozwolił mu skupić się tylko na nauce malarstwa. Młody człowiek kilkakrotnie przerywał pobyt w pracowni mistrza. W 1875 roku wyjechał na studia malarskie do Paryża. W 1880 podróżował po Włoszech i polskich Kresach, a w 1884 roku był, jako rysownik, uczestnikiem wyprawy archeologicznej do Azji Mniejszej, którą zorganizował i prowadził Karol Lanckoroński, serdeczny od tego czasu przyjaciel malarza. Kilka lat później, w 1890 roku, obaj udali się w podróż do Włoch. W 1885 roku Jacek Malczewski wyjechał do Monachium. Nie podjął studiów, ale wszedł w środowisko artystów polskich skupionych wokół Józefa Brandta i Alfreda Wierusza-Kowalskiego. Chłonął atmosferę żyjącego sztuką miasta, zwiedzał wystawy, odwiedzał salony sztuki i muzea. Ponownie przyjechał nad Izarę w 1892 roku.

W 1887 roku Jacek Malczewski założył rodzinę i na stałe osiadł w Krakowie. Tworzył, zajmując coraz wyższą pozycję społeczną i artystyczną. Brał aktywny udział w życiu kulturalnym Krakowa i kraju znajdującego się pod zaborami. Uczył malarstwa w Szkole Sztuk Pięknych i na kursach im. Adriana Baranieckiego dla kobiet. Współtworzył Towarzystwo Artystów Polskich „Sztuka”. W 1900 roku opuścił Akademię Sztuk Pięknych (taki status Szkoła uzyskała właśnie w tym roku), poświęcając czas malarstwu i podróżom. Do pracy pedagogicznej wrócił po dziesięciu latach – w 1912 roku został rektorem ASP w Krakowie. Funkcję tę piastował do 1914 roku. Część lat wojennych spędził w Wiedniu. Po powrocie do Krakowa ponownie podjął pracę na Akademii, gdzie uczył do 1921 roku, łącząc działalność pedagogiczną z twórczością własną.

Malarstwo Jacka Malczewskiego cieszyło się wielkim uznaniem, a on sam – powszechnym autorytetem. Wielokrotnie zdobywał nagrody i wyróżnienia, brał udział w wystawach polskich i europejskich, m.in. w Monachium, Berlinie, Paryżu, Wiedniu, Petersburgu. Począwszy od 1903 roku odbyło się wiele jego wystaw indywidualnych, m.in. w Krakowie, we Lwowie, w Warszawie, a następnie w Poznaniu, Krakowie, Łodzi i Wiedniu (1911). Dzieła artysty stanowiły trzon kolekcji Edwarda Raczyńskiego w Rogalinie.

Malarz wyniósł z domu rodzinnego zamiłowanie do wielkiej polskiej literatury romantycznej oraz idei mesjanizmu narodu polskiego (wiara w odrodzenie niepodległego narodu polskiego dzięki doznawanym cierpieniom) i żarliwy patriotyzm. Postacie z poematu „Anhelli” Juliusza Słowackiego wielokrotnie stawały się bohaterami płócien artysty. „Śmierć Ellenai” (1883), „Eloe z Ellenai (1908)”, „Eloe unosząca Ellenai” (1910) oraz przejmujące sceny z życia zesłańców polskich na Sybirze, jak: „Niedziela w kopalni” (1882), „Sybiracy” (1891), „Wigilia na Syberii” (1892), „Śmierć na etapie”(1891) powstawały w latach 80. i 90. XIX wieku oraz w początkach XX. Cykl ten ukształtował w dużej mierze polskie wyobrażenie sybirskiej martyrologii.

Tematyka patriotyczna i rozrachunkowa pojawiała się także w obrazach z alegoryczną postacią Polonii. Mocno zbudowana, majestatyczna sylwetka kobiety na płótnach Jacka Malczewskiego stała się symbolem Polski – spętanej łańcuchami, dumnej, zrywającej kajdany, ale też wahającej się między wyborami postaw życiowych.

Ważnym wątkiem w dorobku malarza były motywy eschatologiczno-religijne. Mimo odwołania do uniwersalnych znaczeń, autor zawarł w nim także treści patriotyczne. Thanatos uosobiona przez postać nagiej, kuszącej kobiety o monumentalnym ciele przynosi ukojenie starcom w powstańczych szynelach. Budzi niepokój, ale i pożądanie. Łączy materię z duchem, zmysłowość z sacrum. Jest nieuchronnym, ale kojącym zamknięciem ziemskiej wędrówki.

Z późnego okresu twórczości artysty pochodzą dzieła stanowiące rozrachunek z życiem. Malczewski dawał w nich wyraz swojemu przekonaniu o prymacie sztuki i jej patriotycznych powinności nad indywidualnym losem i prawem dążenia do osobistego szczęścia.

Szczególne miejsce w dorobku malarza zajmują portrety i wizerunki własne. Realistycznie ujętej postaci towarzyszą znaki z fantastycznego lub alegorycznego świata. Kontrast tego, co realne, z tym, co metaforyczne, jest inspiracją do odczytywania w dziele głębokich treści i znaczeń.

Twórczość Jacka Malczewskiego jest samoistna. Należy on do najwybitniejszych artystów polskich przełomu XIX i XX wieku. Wielość wątków, inspiracje sięgające głębokich pokładów europejskiego kręgu kulturowego i religijnego, alegoryczność obrazowania treści patriotycznych i osobistych – to tylko kilka obszarów pozwalających na wciąż nowe odczytywanie tej oryginalnej i bogatej twórczości.

Jacek Malczewski zmarł w Krakowie.